SAAK NO. 306/82
 /ccc
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA
(APPèLAFDELING
In die saak tussen
ALPHA ENTERPRISES	APPELLANT
en
MAUGENE ENGINEERING SERVICES (PTY) LTD. RESPONDENT
CORAM: TRENGOVE, HOEXTER et HEFER ARR
VERHOOR: 2 MEI 1985
GELEWER: 29 MEI 1985 
UÏTSPRAAK
TRENGOVE, AR:
Die/ ............

2.
Die appellant, Alpha Enterprises, is 'n
vennootskap bestaande uit mnr C J C Bezuidenhout en
sy seun, mnr A J Bezuidenhout. Gedurende of ongeveer
Augustus 1978 het die appellant 'n kersmaakmasjien van
die respondent gekoop vir 'n bedrag van R5 000. Soos
later meer volledxg sal blyk, het die appellant van die
staanspoor af probleme met die werking van hierdie masjien
ondervind. As gevolg hiervan het die respondent die
masjien teen die einde van November 1978 teruggeneem
en is die kontrak tussen die partye toe beëindig.
Sowat ses maande later het Bezuidenhout sr. die re-
spondent ín die Transvaalse Provinsiale Afdeling aan-
gespreek vir die betaling van skadevergoeding ten bedrae
van/ .........

3.
van R21 538,61 (hierdie bedrag is later gewysig) op
grond van beweerde kontrakbreuk. Gedurende die
verloop van die verhoor het die vennootskap, ingevolge
'n wysiging van die pleitskrifte, vir Bezuidenhout, as
eiser, vervang. Met die aanvang van die verhoor op
17 April 1980 was daar, volgens die pleitskrifte, drie
basiese geskilpunte tussen die partye. Die appellant
moes bewys: (a) dat dit 'n uitdruklike, alternatiewelik,
'n stilswyende beding van die ooreenkoms tussen die partye
was dat die masjien geskik sou wees vir die doel waarvoor
dit aangêkoop is, naamlik, die vervaardiging van kerse
vir verkoop in die groot- en kleinhandel; (b) dat die
masjien nie hiervoor geskik was nie; en (c) dat die
appellant/ ..........

4.
appellant as gevolg van die kontrakbreuk skade gely
het en wat die omvang daarvan was. Wat laasgenoemde
geskilpunt betref het die partye gedurende die verloop
van die verhoor ooreengekom dat as die hof sou
bevind dat die appellant op skadevergoeding geregtig
is, die quantum daarvan R6 788.61 sou bedra. Na 'n
lang en uitgerekte verhoor het die verhoorregter op 26
Junie 1982 uitspraak gelewer. Hy het bevind dat die
omstrede stilswyende beding wel deel van die ooreenkoms
tussen die partye was, maar dat die appellant nie daarin
geslaag het nie om op 'n oorwig van waarskynlikhede te
bewys dat die masjien "inherent defektief" was. Hy het
gevolglik absolusïe van die instansie, met koste, ten
gunste/.............

5.
gunste van die respondent toegestaan. Die appellant 
kom nou teen die uitspraak en die bevel van die verhoorhof
in hoër beroep. Daar is ook 'n teen-appèl. Dit is
gerig teen die afwysing deur die hof van 'n aansoek namens
die respondent dat die kostebevel teen die appellant
die koste van twee advokate insluit.
Die geskil tussen die partye was wesentlik 'n
feitegeskil. Die appellant se saak was gegrpnd op die
getuienis van sy twee vennote, Bezuidenhout sr, en
Bezuidenhout jr. Die respondent het in hoofsaak ge-
steun op die getuienis van die volgende getuies, naamlik.
mnr Eugene Cummings, 'n dírekteur en werknemer van die
respondent, mnr D N Oberholzer, ook een van die respondent
se/.....

 6.
se werknemers, en mnr Ismail Adam, "die eienaar" van
Silvertex (Edms) Beperk ("Silvertex"), 'n maatskappy wat
kerse vervaardig. Dit is geleë om op hierdie stadium
te verwys na die verhoorregter se bevindings aangaande
die geloofwaardigheid van voormelde getuies en die
indruk wat hulle, as getuies, op hom gemaak het. Hy
verwys eers na die Bezuidenhouts, hy sê dat in die algemeen
het hulle hom "nie ongunstig beïndruk nie". Wat Bezuidenhout
sr. betref, sê die verhoorregter dat hy geneig was "om
die saak van die eiser in 'n te gunstige lig te probeer stel",
dat hy dikwels gepraat het "sonder om te dink wat hy sê"
en "sonder om na die vraag te luister", maar dat dít nie
sonder meer 'n aanduiding is "dat hy 'n oneerlike getuie
was nie". Daarteenoor het die verhoorregter Cummings
se/.......

7.
se getuienis skerp gekritiseer. Hy bevind dat sy
getuienis in verskeie opsigte onbevredigend is, dat
dit in sekere bepaalde gevalle heeltemal onwaar is en
deur die feite weerspreek word, en dat Cummings in een
geval 'n totaal ongeregverdigde en ongegronde bewering"
teen Be2uidenhout sr. gemaak het. Wat Oberholzer se
getuienis betref, bevind die verhoorregter dat daar geen
ernstige kritiek teen hom ingebring kan word nie "behalwe
om te sê dat hy nie 'n hoogsontwikkelde persoon is nie en
dat hy klaarblyklik geen affektasies van enige aard het
nie". Die verhoorregter bevínd dan ook dat daar geen
rede is om te aanvaar dat Oberholzer die hof "op aandrang
van mnr Cummings of enigiemand anders opsetlik met
onwaarhede/.......

8.
onwaarhede probeer mislei het nie, hoe te goeder trou
ook al". Die verhoorregter se kommentaar oor Adam
wat o a as deskundige op die gebied van die vervaardiging
van kerse getuig het, ís soos volg: "As deskundige is
Adam klaarblyklik waardeloos en op die ander aspekte
waaroor hy getuig het, was hy in soveel opsigte onbetrou-
baar en ongeloofwaardig dat mnr Zeiss (wat destyds namens
die respondent opgetree het) eintlik verplig was om van sy
getuienis afstand te doen en ek is van oordeel dat mnr
Zeiss dit tereg gedoen het". Dít wat betref die ver-
hoorregter se bevindings aangaande die geloofwaardigheid
van die getuies. Ek kom later weer daarop terug.
Ek verwys vervolgens na die agtergrond van
die/ .......

9.
die dispuut tussen die partye en die gebeure wat
daar.toe aanleiding gegee het. Dit is nie nodig om die
getuienis van elkeen van die getuies hieromtrent in be-
sonderhede te ontleed nie want daar is heelwat oor-
vleueling en baie van die feite is tans óf gemene saak
òf nie meer omstrede nie. Waar dit egter nie die geval
is nie, sal daar vanselfsprekend na die weergawes van
die onderskeie getuies verwys word.
Bezuidenhout sr. was vir baie jare lank by die
Suid-Afrikaanse Spoorwee in diens waar hy as tegnikus
opgelei is. Hy het gedurende hierdie tyd die Gevorderde
Tegniese Sertifikaat II (met masjienontwerp en wiskunde
as vakke) verwerf en homself ook bekwaam om diesel-
lokomotiewe,/.......

10
lokomotiewe, elektroniese en meganies, na te sien
en te evalueer. Bezuidenhout jr. is ook 'n opgeleide
tegnikus. Hy is by die Suid-Afrikaanse Lugdiens as
gekwalifiseerde ambagsman en lugvaart—tegnikus (meganies)
opgelei. Teen die begin van 1978 het Bezuidenhout sr.
en sy seun besluit om met 'n onderneming te begin om huis-
houdelike kerse te vervaardig en te bemark. Hulle het
'n geskikte perseel op Hartswater in die Noord Kaap in
die hande gekry en na heelwat navrae het hulle verneem
dat hulle moontlik 'n kersmaakmasjien by die respondent
kon kry. Die respondent se werksplaas was in Silverton,
naby Pretoria, geleë. Bezuidenhout sr. en sy seun is
gevolglik gedurende Mei of Junie 1978 - daar is heelwat
onsekerheid/........

11.
onsekerheid oor die juiste datum - na Silverton waar hulle
toe met Cummings oor die aankoop van 'n kersmaakmasjien
onderhandel het.
Cummings is 'n gekwalifiseerde passer en draaier
Ten tyde van die verhoor was hy reeds 14 jaar lank in
diens van die respondent. AanvankMk het hy te kenne
gegee dat hy slegs ten opsigte van sy salaris as werk-
nemer 'n finansiële belang in die respondent gehad het.
Maar met sy kruisondervraging moes hy, baie teësinnig,
toegee dat hy ook 'n direkteur en aandeelhouer van die
respondent was. Sy broer, mnr Maurice Cummings, was
die bestudende direkteur en beherende aandeelhouer.
Dit was egter Cummings, en nie sy broer nie, wat die
respondent/.......

12
respondent verteenwoordig het in al die onderhandelings
met die Bezuidenhouts omtrent die aankoop van die kers-
maakmasjien en die daaropvolgende probleme.
Ten tyde van die Bezuidenhouts se eerste
besoek aan die respondent se werksplaas het hulle aan
Cummings verduidelik dat hulle van voorneme was om
kerse te vervaardig en te bemark en dat hulle met
die oog daarop 'n kersmaakrnas jien wou aankoop. Cummings
het 2 of 3 kersmaakmasjiene wat in die respondent se
werkswinkel in aanbou was aan hulle uitgewys en gesê
dat die masjiene deur die firma Silvertex bestel is
Cummings het ook te kenne gegee dat hy reeds een kers-
maakmasjien vir Silvertex gebou het. Dit was egter 'n
halwe/........

13
halwe waarheid want volgens Oberholzer het Silvertex
sy eie gietstukke en suierstange vervaardig. Die
firrna het slegs "die karkasse" by die respondent bestel
Cummings het ook aan die Bezuidenhouts 'n volledige
stel planne (of tekenxnge) van hierdie tipe kersmaak-
masjien getoon. Dit het by die verhoor geblyk dat
hierdie planne nie die oorspronklike planne was nie,
maar deur 'n tekenaar afgeteken is van 'n ingevoerde
masjien wat deur Silvertex aangekoop is. Hoe
dit ook sy, die Bezuidenhouts was baie gretig om
so 'n masjien te koop en Cummings het toe ingestem
om van die masjiene wat in aanbou was die eerste
voltooide masjien aan hulle vir R5 000 te verkoop.
0p/..............

Op daar .die stadium kon hy egter nie aan hulle 'n
vaste afleweringsdatum gee nie. Maar om sake te
bespoedig, het die Bezuidenhouts onderneem om self
die gietstukke en suierstange van die masjien in te
sit. Cummings het aan hulle verduidelik hoe dit
gedoen moes word. Dit is blykbaar 'n betreklik
eenvoudige prosedure. Volgens die Bezuidenhouts
was die koop reeds by hierdie geleentheid mondeling
beklink. Hulle het, weliswaar, nie in hulle ge-
tuienis spesifiek verwys na enige uitdruklike waar-
borg wat Cunïïnings aan hulle sou gegee het nie, maar
die hele strekking daarvan is dat Cummings présies
geweet het waarvoor hulle die masjien wou hê en dat
hy/.............

 14.

hy te kenne gegee het dat dit vir daardie doel geskik
sou wees. Cummings het aanvanklik ontken dat die
partye reeds met die Bezuidenhouts se eerste besoek
'n vaste ooreenkoms aangegaan het, maar hy het later
in 'n mate teruggekrabbel. Hy het toegegee dat die
partye wel by die eerste geleentheid 'n mondelinge
ooreenkoms aangegaan het maar gesê dat die terme van
die waarborg eers op 30 Augustus 1978 gefinaliseer
xs .
Dit blyk uit die getuienis dat díe
Bezuidenhouts na hulle eerste ontmoeting met Cummings
heelwat druk op hom uitgeoefen het om die masjien
so spoedig moontlik te voltooi aangesien hulle baie
gretig/.......

15

16.
gretig was om met die produksie van kerse te begin.
Op 30 Augustus 1978 is wat beskryf word as "die karkas"
van die masjien saam met 480 stange aan die Bezuidenhouts
by die respondent se werkplaas in Silverton gelewer.
By dié geleentheid het Bezuidenhout sr. op 'n skriftelike
waarborg aangedring. . In opdrag van Cummings is 'n
faktuur met die volgende besonderhede toe namens die
respondent uitgereik en aan Bezuidenhout sr. oorhandig,
naamlik:
"1 Only candle mould machine	R5 000,00
Model 1978 New
Sales Tax No. 801100806013
Alpha Enterprises	*
* Moulds still to be supplied + 480 rods
payment in full to be made 14
days from when moulds have
been collected
We guarantee that this machine
will/ 	

17.
will work efficiently and any
malfunction will be rectified
by ourselves.
M 480 moulds & rods to be
fitted by Mr Bezuidenhout himself (20
Hierdie faktuur is deur Cummings, namens die respondent,
en deur 'n mev C Forsyth, 'n destydse dírekteur en
werknemer van die respondent, as getuie, onderteken.
Die respondent het toe op 19 September 1978 200 giet-
stukke, 480 suiers en 480 sluitmoertjies aan die
appellarvt gelewer, en die balans van die gietstukke,
naamlik 200, die volgende dag. Daarmee was die
lewering van die kersmaakmasjien afgehandel.
Die partye het met mekaar verskil oor die
strekking van die skriftelike waarborg. Soos ek
Bezuidenhout sr. se getuienis verstaan, sou dit dien
as/ 	

18.
as skriftelike bevestiging van die reeds bestaande
mondelinge ooreenkoms en die daarby inbegrepe stil-
swyende beding. Hy het ook gesê dat die waarborg
op die kersmaakmasjien as 'n geheel betrekking gehad
het. Cummings het aanvanklik te kenne gegee, soos
reeds vermeld is, dat daar voor 30 Augustus 1978 geen
vaste ooreenkoms hoegenaamd tussen die partye was
nie. En wat die waarborg betref, het hy beweer
dat dit slegs ten opsigte van die karkas gegee is en
nie ten opsigte van die kersmaakmasjien as 'n geheel
nie. Hy het egter, met sy kruisondervraging, toegegee
dat so 'n waarborg feitlik geen beskerming aan die
appellant sou verleen nie omdat dit wesentlik sou
beteken/ .........

19.
beteken dat al wat gewaarborg word, is dat die
onderste plaat van die karkas vryelik op en af kon
beweeg. Ek kan my nie voorstel dat die Bezuidenhouts
ooit met so 'n beperkte waarborg tevrede sou gewees
het nie. Cummings het ook verduidelik dat hy nooit
'n waarborg ten opsigte van die masjien as 'n geheel sou
gegee het nie omdat hy nie geweet het of the Bezuiden-
houts die gietstukke en die suierstange met die nodige
vaardigheid sou kon insit nie. Dit is na my oordeel
niks meer as 'n spitsvondige argument nie want die
Besuidenhouts sou vanselfsprekend nie gedek word deur
die waarborg waarop hulle aanspraak maak, as hulle
nie die gietstukke en die suierstange behoorlik
geïnstalleer/.........

geïnstalleer het nie. Na my oordeel het die ver-
hoorregter tereg die Bezuidenhouts se getuienis
aangaande die strekking van die ooreenkoms en die
waarborg aanvaar en Cummings se relaas daaromtrent
as onaanneemlik verwerp. Die respondent se advokaat
het geredelik toegegee dat hy nie met oortuiging kon
betoog dat die verhoorregter in dié opsig gefouteer
het nie. Om saam te vat. Die appellant het, na
my mening, op "n oorwig van waarskynlikhede bewys dat
dit 'n beding van die ooreenkoms tussen die partye
was dat die kersmaakmasjien as 'n geheel geskik sou
wees vir die doel waarvoor hulle dit aangekoop het en
dat dit doeltreffend sou funksioneer.
Ek/........

20

21
Ek kom vervolgens by die tweede basiese
geskilpunt, naamlik, of die kersmaakmasjien doel
treffend gefunksioneer het en geskik was vir die
doel waarvoor dit aangekoop is. Met die oog hierop
ag ek dit gerade om iets te sê oór die kersmaakproses
en die ontwerp van die masjien. Die kersmaakproses
behels die giet van gesmelte kerswas in 'n gietstuk waar
dit toegelaat word om te stol. Daarna word die
gestolde was - in die vorm van 'n kers - weer uit die
gietstuk verwyder. In die proses neem die was
uiteraard die vorm van die gietstuk aan. Dit is die
basis waarop die onderhawige masjien ontwerp is.
Die enigste verskil is dat dit ontwerp is vir
kommersiële/ ........

22
kommersiële gebruik sodat 'n groot aantal kerse,
naamlik 480, gelyktydig in die kortste moontlike tyd
vervaardig kan word, Die stolproses van die was
in die 480 gietstukke word met behulp van 'n verkoel-
stelsel versnel en die verwydering van die gestolde
was uit die gietstukke word vergemaklik deur al die
kerse gelyktydig uit die gietstukke te druk.
Die verkoelstelsel bestaan uit 'n verseelde
metaaltenk waarin die 480 gietstukke geïnstalleer word
Elke gietstuk Cn gegote sagtemetaal buis) word van bo-
af deur 'n gat ín die boonste plaat (deksel) van die
tenk geplaas. 'n Riffie om die boonste punt van die
gietstuk pas presies in 'n uitkeping in die gat in die
deksel/.........

deksel. Die gegroefde onderpunt van die gietstuk
gaan op sy beurt deur 'n gat in die onderste plaat
(bodem) van die tenk sodat dit met 'n moer, wat op die
onderpunt pas, in die gat vasgeskroef kan word.
Deur digtingsmateriaal vooraf om die punte van die
gietstuk aan te bring, en die moer vas te draai, word
die gietstuk stewig in die deksel en bodem van die
tenk vasgetrek en, word al die gietstukke behoorlik
op hierdie wyse geïnstalleer, vorm die tenk met die
gietstukke 'n waterdigte geheel waarin water, selfs
onder druk, vryelik kan sirkuleer totdat die gesmelte
was in die gietstukke stolpunt bereik.
Wanneer daardie punt bereik is, moet die
gevormde/..........

23

24
gevormde kerse uit die gietstukke gedruk word. Vir
daardie doel is 'n suier (in die vorm van die bo-punt
van 'n kers) in elke gietstuk aangebring. Elke
suier is geheg aan 'n stang van ongeveer dieselfde
lengte as die gietstuk wat deur 'n gat in die onderpunt
van die gietstuk kan beweeg. Die onderpunt van die
stang word deur middel van sg sluitplaat, geheg aan
'n plaat (die sg onderste plaat) wat op en af in die
raamwerk van die masjien kan beweeg sodat, wanneer
die onderste plaat opgeskuif word, word die suier
deur die stang in die gietstuk opgedruk. Is daar
dan 'n gevormde kers in die gietstuk word dit op
hierdie wyse na bo uitgedruk en, omdat al die stange
onder/............

25.
onder aan dieselfde plaat geheg is, word al 480
kerse gelyktydig uitgedruk deur eenvoudig die plaat
boontoe te beweeg. Vir die gemaklike beweging van
die plaat, is 'n stelsel wurmasse en keëlratte voorsien
sodat die plaat op en af beweeg kan word deur eenvoudig
'n wiel aan die kant van die masjien te draai.
Prakties gesproke, werk die masjien dan soos
volg: Deur die wiel aan die kant van die masjien te
draai, word die suiers na die onderpunte van die giet
stukke afgetrek. Gesmelte was word van bo-af in die
gietstukke gegiet. Dit vloei in al die gietstukke af
waar dit afkoel en stol. Die wiel word weer gedraai,
die suiers word in die gietstukke opgedruk en al 4 80
kerse/..............

26.
kerse word boontoe uit die masjien gedruk en beland
dan uiteindelik in rakke (staalplate waarin gate in
lyn met die bo-punte van die gietstukke aangebring is)
vanwaar dit verwyder en verpak kan word.
Na ontvangs van die laaste 200 gietstukke
op 20 September 1978 het die Bezuidenhouts dadelik begin
om die gietstukke en die suierstange in die masjien te
installeer. Hulle het gesê dat hulle dit gedoen het
presies soos Cummings aan hulle verduidelik het. Dit
geld ook vir die aanwending van die digtingsmateriaal
ten einde die masjien behoorlik waterdig te maak.
Daarna het hulle die masjien getoets om vas te stel
of dit inderdaad waterdig was. Dit het toe geblyk,
so/.............

27.
so het hulle gesê, dat daar 'n lekplek, by die watertenk,
aan die voorkant van die masjien was, en dat daar ook
lekplekke in 'n aansienlike aantal van die gíetstukke
was. Hulle het die lekplekke na hulle beste vermoë
probeer verseël maar hulle kon nie volkome daarin
slaag nie. Hulle het nogtans verskeie gietsels kerse
gemaak maar ook dít was nie 'n sukses nie. 'n Groot
aantal van die kerse, ongeveer 67 500, was om verskeie
redes nie van bemarkbare gehalte nie. Een van die
probleme was dat lugblasies in die kerse gevorm het
omdat die gietstukke nie waterdig was nie. Bezuidenhout
sr. het Cummings toe gebel in verband met die probleme
wat hulle met die masjien ondervind en hy het toe op 9
Oktober/.............

28
Oktober 1978 'n vragmotor na Hartswater gestuur en
die masjien is toe teruggeneem na die respondent se
werksplaas. Dis is gemene saak dat die respondent
die vervoerkoste van Hartswater na Pretoria en weer
terug na Hartswater, 'n afstand van altesaam 2 000 km,
sou dra. Die Bezuidenhouts het 'n dag of wat later
daar opgedaag. Die masjien was van 9 Oktober tot
15 Novernber 1978 in die werkswinkel . Dit is gemene
saak dat herstelwerk gedurende hierdie tydperk aan
die masjien gedoen is en dat die Bezuidenhouts daarmee
gehelp het. Maar wat die presiese aard en omvang van
die werk betref, verskil die getuienis van die Bezuidenhouts
in baie opsigte van Cummings se weergawe. In die lig
van/..............

29
van . die verloop van sake nadat die werk op ongeveer
15 November voltooi is, is dit nie nodig om in besonder-
hede op al die punte van verskil in te gaan nie en ek
verwys dus net in hooftrekke daarna.
Die Bezuidenhouts het, eerstens, getuig dat
hulle o m by Cummings gekla het oor 'n lekplek in die
metaaltenk, en dat dit toe by die werkswinkel reggemaak
is. Cummings het ontken dat so 'n klagte aan hom gemaak
is of dat enige herstelwerk hoegenaamd aan die tenk gedoen
is. Dit lyk vir my baie onwaarskynlik dat die Bezuidenhouts
sou getuig het dat daar herstelwerk aan die tenk gedoen is
as dit in der waarheid nie die geval was nie. Dit is
gemene saak dat daar wel 'n klagte oor die gietstukke
was/..........

30
was, maar ook in hierdie geval verskil die partye oor
die strekking van die klagte, die aard en omvang van
die herstelwerk wat na aanleiding daarvan gedoen is,
en die vraag of die Bezuidenhouts onderneem het om die
koste van die herstelwerk te dra. Op elkeen van hierdie
punte is Cummings se getuienis uiters onbevredigend en
in sommige opsigte ook klaarblyklik onwaar. Die
Bezuidenhouts het getuig dat daar lekplekke in 'n aan-
sienlike getal van die gietstukke was en dat hulle by
Cummings daaroor gekla het. Hulle het gesê dat hulle
by die werkswinkel gehelp het met die toets van die
gietstukke en dat van die 203 gietstukke wat hulle by
een geleentheid getoets, het, net 3 volkome waterdig
was/............

31
was. Hulle het ook getuig dat waar dit doenlik
was, is die gaatjies in die gietstukke aan die
buitekant gesoldeer deur een van Cummings se werk-
nemers, maar in die grootste gros van die gevalle
was daar so baie gaatjies dat die betrokke gietstukke
heeltemal oorgegiet moes word. Wat die Bezuidenhouts
betref, was daar hoegenaamd geen sprake dat hulle die
koste daarvan sou dra nie. Cummings het die Bezuídenhouts
se getuienis in verband met die gietstukke op feitlik
elke punt betwis. Dit is duidelik dat hy vasbeslote
was om die blaam vir die toestand van die gietstukke
op die Bezuidenhouts te plaas en dat hy met die oog
daarop bereid was om enigiets te sê en self die
rnees/............

32
mees blatante onwaarhede kwyt te raak. Hy het erken
dat die gietstukke vervang is, maar hy het te kenne
gegee dat dit nodig was omdat hy gevind het dat on-
geveer 15 tot 20 van die gietstukke aan die onderkant
beskadig was. Dit was duidelik, so het Cummings gesê,
dat die Bezuidenhouts te veel krag gebruik het met die
vasskroef van hierdie besondere gietstukke en dat hulle
gevolglik beskadig is. Volgens Cummings het hy aan
die Bezuidenhouts gesê dat dit beter sou wees om al
480 gietstukke te vervang en het hulle toe ingestem
om die koste daarvan te dra. Die koste sou, volgens
Cummings, op 'n tydbasis van R15 per uur bereken word.
Hy het erken dat die koste van die oorgiet van die
480/.............

33
480 gietstukke, op hierdie basis bereken, ongeveer
R4 000 sou bedra. Ek kan nie voorstel dat die Bezuiden-
houts ooit sou ingestem het om die koste te dra voor-
dat hulle nie eers elke gietstuk ondersoek het en
tevrede was dat hulle dit beskadig het nie. Dit
het egter nooit gebeur nie. Hoe dit ook sy, Cummings
het erken áat hy nooit die Bezuidenhouts aangespreek het
vir betaling van hierdie koste nie. Hy het beweer dat
'n werkkaart uitgemaak was vir die werk en dat dit mev
Forsyth se verantwoordelikheid was om op grond van die
gegewens daarin vervat 'n rekening aan die Bezuídenhouts
te stuur. Hierdie getuienis is, soos die verhoorregter
gesê het, van alle waarheid ontbloot. Volgens mev
Forsyth/...............

34.
Forsyth was daar nie so 'n werkkaart nie en is sy nooit
deur Cummings of enigiemand anders aangesê om 'n rekening
aan die Bezuidenhouts te stuur nie. Cummings het ook
die Bezuidenhouts se bewering dat die gaatjies in 'n
aantal van die gietstukke gesoldeer is, ontken. En
toe die Bezuidenhouts een van hierdie gietstukke (Bew. 3)
aan die hof voorlê,het Cummings, soos die verhoorregter
tereg bevind het, "'n totaal ongeregverdigde en onge-
gronde bewering gemaak (het) dat mnr Bezuidenhout
bewysstuk 3 sou vervals het en op 'n bedrieglike wyse
aan die Hof kom voorhou het as 'n gietstuk wat uit
die masjien gekom het terwyl dit inderdaad nie die
geval was nie." Om saam te vat. Soos hierbo vermeld,
sou/...............

35.
sou die respondent die vervoerkoste van die masjien
vanaf Hartswater na Pretoria, en weer terug na Hartswater,
dra. Dit is ook, na my oordeel, duidelik uit die
getuienis dat die respondent die koste om die gietstukke
 te repareer of te vervang self sou dra. Ek is heeltemal
seker dat die respondent nie gewillig sou gewees het
om dit te doen as die Bezuidenhouts se klagtes nie ge-
grond was nie. Ek het miskien onnodig lank oor die
getuienis in verband met die gebreke in die gietstukke
uitgewei, maar ek het dit gedoen om aan. te toon dat
Cummings nie geskroom het om die waarheid te verdraai
indien hy dit raadsaam geag het nie.
Daar was ook nog die volgende geskilpunte
oor/...........

36.
oor wat by dié geleentheid by die werksplaas sou ge-
beur het. Die Bezuidenhouts het gesê dat toe die masjien
weer inmekaargesit en aan 'n waterdruk toets onderwerp is,
het die tenk gebars en dat heelwat van die werk toe weer
oorgedoen moes word; Cummings het ontken dat die tenk
gebars het. Die Bezuidenhouts het ook gesê dat die
koeëllaers op voorstel van Bezuidenhout sr.,, en met in-
stemining van Cummings, met drukkers vervang is, maar ook
dít het Cummings ontken. Die Bezuidenhouts het ook
gesê dat 'n elektriese boor by dié geleentheid gebruik
is om die stange vas te bout, terwyl Cummings en Oberholzer
dit ontken het. En ten slotte, Bezuidenhout sr. het getuig
dat Cummings ingestem het tot sy voorstel dat in stede van
gebruik/...............

37
gebruik te maak van die sluitplaat hulle eerder die
suierstange aan die onderste plaat van die masjien
moet vasbout en dat hy vir hierdie doel 480 moertjies
aan hulle verskaf het. Cummings het ontken dat hy tot
so 'n voorstel ingestem het en dat hy die moertjies ver-
skaf het.
Dit is gemene saak dat die werk aan die
masjien - wat die presiese aard en omvang daarvan ook
al mag gewees het - teen ongeveer 15 November tot die
tevredenheid van die Bezuidenhouts voltooi is. 'n
Waterdruktoets het getoon dat daar geen lekplekke meer
was nie, en meganies het die masjien ook behoorlik
gefunksioneer. Al wat hulle nie by die werkswinkel
kon/.........

38
kon vasstel nie, omdat die nodige fasiliteite ontbreek
het, was of die masjien behoorlik kerse kon vervaardig
Die masjien is op 15 November 1978 op
Hartswater afgelewer. Die Bezuidenhouts het feitlik
onmiddellik begin om die masjien gereed te maak sodat
hulle weer kerse kon giët. Hulle het gesê dat hulle
die sluitplaat verwyder het en die suierstange aan die
onderdele plaat vasgebout het soos hulle, na bewering,
met Cummings afgespreek het. Dit het hulle ongeveer
5 dae genesm ora hierdie werk te voltooi. Soos ek netnou
sal aantoon, het Cummings ten sterkste ontken dat die
suierstange reeds ten tyde van sy besoek aan die onderste
plaat vasgeheg was. Hoe dit ook sy, nadat die masjien
gereedgemaak/.............

39.
gereedgemaak was, het die Bezuidenhouts weer kerse probeer
maak en weer het hulle probleme met die masjien onder-
vind. Die masjien kon nie die kerse uit die gietstukke
druk nie. Hulle het dadelik met Cummings in verbinding
getree. Hy en Oberholzer het toe om ongeveer lOhOO
een Maandagoggend teen die einde van November 1978 op
Hartswater aangekom om ondersoek in te stel na die
werking van die masjien.
Daar is heelwat botsende getuienis oor wat
by dié geleentheid gebeur het. Die Bezuidenhouts het
getuig dat toe Cummings en Oberholzer daar opdaag het
die kerse nog steeds in die masjien vasgesit. Bezuiden-
hout jr. het toe 'n domkrag êrens gaan leen waarmee
hulle/.............

40
hulle toe die onderste plaat opgedruk het en die
kerse uitgeforseer het. Cummings het ontken dat
daar enige kerse in die gietstukke was. Oberholzer
was onseker oor wat die posisie in verband met die
kerse was. Na my mening is dit baie waarskynlik dat
die kerse nog in die gietstukke vasgesit het want dit
was immers die rede waarom Cummings ontbied is.
Cummings het ook ontken dat die sluitplaat
reeds op daardie stadium verwyder was en dat die
suierstange aan die onderste plaat vasgebout was. Hy
het gesê dat hierdie verandering aangebring is ná sy
besoek aan Hartswater en dat dit waarskynlik die
oorsaak van die probleme was wat die Bezuidenhouts
na/...........

41
na sy vertrek met die masjien ondervind het. Wat
Cummings egter níe bevredigend kon verduídelik nie
was waarom die respondent se prokureur, in 'n brief
gedateer 30 Maart 1979, aan appellant se prokureur
geskryf het.dat Cummings tydens die onderhawige be-
soek aan Hartswater gevind het dat "the ejectors and
moulds had been incorrectly fitted by your client."
Oberholzer het aanvanklik gesê dat die sluitpláat ten
tyde van die besoek nog in die masjien was, máar met
sy kruisondervraging was hy nie heeltemal so seker nie
Hy het toe gesê dat hy nie spesifiek daaraan aandag
gegee het nie, maar as die sluitplaat reeds verwyder
was, sou hy dit opgelet het. Na my oordeel is die
Bezuidenhouts/...........

42.
Bezuidenhouts se getuienis op hierdie punt meer
waarskynlik as Cummings s'n. Ek aanvaar dat Cummings 
kort vantevore, op Silverton, hulle voorstel aanvaar
het dat die sluitplaat verwyder word en die suier-
stange aan die onderste plaat vasgebout word. Ek
dink nie dat die Bezuidenhouts so 'n verandering op
eie houtjie sou aanbring nie. Dit is ook waarskyn-
lik dat toe die masjien na Hartswater teruggebring
is, hulle dadelik sou begin om die verandering aan
te bring. Hulle het gesê dat dit ongeveer 5 dae
in beslag geneem het. Dit was nie betwis nie. Soos
ek netnou sal aantoon, het die Bezuidenhouts onmiddellik
na Cummings se vertrek, weer kerse probeer maak en
weer/...............

43.
weer binne 'n dag of wat met Cummings in verbinding
getree. Hulle sou nie binne hierdie kort tydperk
die verandering aan die masjien kon aanbring nie.
En dan is daar ook nog die prokureur se brief wat die
Bezuidenhouts se relaas bevestig.
Cummings en Oberholzer het gesê dat al
fout wat hulle met die masjien kon vind was dat
daar 'n bout by een van die klampe in die masjien
effens losgedraai was en dat dit die belyning van
die masjien nadelig geaffekteer het. Bezuidenhout
sou te kenne gegee het dat hy die bout losgedraai
het omdat dit die masjien makliker laat werk het.
Nadat die belyning herstel is en die bout weer vasgedraai
is,/...............

44.
is, het die masjien, so het hulle gesê, weer be-
hoorlik gefunksioneer. Volgens Cummings en Ober.holzer
is daar toe 4 of 5 gietsels kerse gemaak sonder dat
enige probleem met die masjien ondervind is. Die
Bezuidenhouts het dit ontken. Hulle het gesê dat
daar nie voldoende tyd was om meer as een gietsel
kerse te maak nie omdat Cummings haastig was om weer
na Silverton te vertrek, en dat hulle gesukkel het
om hierdie een gietsel kerse uit te druk. Die Bezuiden-
houts kon nie 'n bevredigende verduideliking gee waarom
hulle daarmee genoeë geneem het dat Cummings vertrek
hoewel die masjien nog nie doeltreffend gefunksioneer
het nie. Dit is egter gemene saak dat Cuminings
ongeveer/..............

45
ongeveer 16h00 van Hartswater af weg is en dat die
respondent die uitgawesin verband met hierdie besoek
gedra het.
Net na Cummings se vertrek het die Bezuiden-
houts weer 'n gietsel kerse probeer maak, maar hulle
het nog steeds gesukkel om die kerse uit die gietstukke
te kry. Hulle het toe besef dat hulle nie met die
masjien kerse sal kan vervaardig teen 'n tempo wat
ekonomies lonend sou wees nie. Bezuidenhout het
toe 'n dag of wat later weer met Cummings in verbinding
getree en hom meegedeel dat daar nog steeds probleme
met die uitdruk van die kerse is. Cummings het daar-
op te kenne gegee dat hulle maar die koop moet
kanselleer/............

46
kanselleer en dat hy die masjien as skroot gaan
afskryf. Cummings beweer dat hy by daardie geleent-
heid aan Bezuidenhout sr. te kenne gegee het dat hy
die transaksie wil kanselleer en dat laasgenoemde
daartoe íngestem het. Op 29 November 1978 het
Cummings 'n voertuig na Hartswater gestuur en die
masjxen is toe teruggeneem na Silverton. Die respon-
dent het die vervoerkoste gedra. Volgens Cummings
het hy toe vir die eerste keer agtergekom dat die
sluitplaat verwyder is en die suierstange aan die
onderste plaat vasgebout is. Die Bezuidenhouts
het die volgende dag by Silverton opgedaag en die
masjien sien staan op 'n perseel oorkant die verweerder
se /.............

47
se werksplaas. Daar is getuienis dat Silvertex
daarna die masjien gekoop het, en self nuwe giet-
stukke en die suierstange daarvoor gemaak het.
Teen hierdie agtergrond kom ek uiteindelik
by die kernvraag in hierdie appèl, naamlik, of die
verhoorregter gefouteer het deur te bevind dat die
Bezuidenhouts hulle nie van die bewyslas gekwyt het
nie. Die verhoorregter het, soos reeds vermeld is,
absolusie van die instansie toegestaan omdat die
appellant na sy mening nie daarin geslaag het om te
bewys dat daar "enige spesifieke defek" in die masjien
was nie. Die eintlike vraag is of die appellant
bewys het dat die masjien nie behoorlik gefunksioneer
het/...........

48
het en nie geskik was vir die doel waarvoor dit aan-
gekoop is nie. Ek is van mening dat die Bezuidenhouts
hulle wel van die bewyslas in dié opsig gekwyt het.
Ek het op grond van die volgende oorwegings tot hier-
die slotsom gekom:
(a) Dit is duidelik dat Cummings geen deskundige op
die gebied van die bou van kersmaakmasjiene was nie.
Hy het feitlik geen ondervinding daarvan gehad toe
hy die masjien vir die appellant gebou het nie. Hy
het wel op daardie tydstip die karkas van so 'n masjien
vir Silvertex gebou maar hulle het self díe gietstukke
en die suierstange vir daardie masjien en ook dié wat
hulle later by die respondent gekoop het, vervaardig
Die/............

49
Die masjien wat aan die appellant verskaf is, wás
die eerste, en blykbaar ook die enigste, een wat
Cummings in sy geheel gebou het. En ons weet dat
feitlik al die gietstukke daarna vervang moes word om-
dat hulle nie waterdig was nie.
(b) 'n Ander insiggewende faktor is dat die respondent
voor die voet al die onkoste en uitgawes in verband met
die herstelwerk aan die masjien gedra het. Dit was
nie 'n onaansienlike bedrag nie. Cummings het die
koste van die herstelwerk gedurende die tydperk 9
Oktober tot 15 November 1978 bereken op ongeveer R4 000
En hierby moet vervoerkoste van ongeveer 3 000 km en
die onkoste van Cummings en Oberholzer se besoek aan
Hartswater/............

 50.
Hartswater gedurende November 1978 bygevoeg word.
'n Mens sou 'n ander houding verwag het as die respon-
dent gereken het dat probleme wat díe Bezuidenhouts
met die masjien ondervind het nie sy verantwoordelik-
heid is nie. Cummings het ook nooit voor die kansellasie
van die kontrak vir die Bezuidenhouts verwyt dat dit
hulle skuld is dat die masjien probleme gee nie.
c) 'n Derde faktor wat teen die respondent tel is
Cummings se onbevredigende getuienis en die blatante
onwaarhede waaraan hy hom skuldig gemaak het. Ek het
reeds daarna verwys en hoef nie weer daarop in te
gaan nie
(d) Die verhoorregter het bevind dat die probleem wat
die Bezuidenhouts uiteindelik met die masjien ondervind
het/............

51.
het waarskynlik gewyt kan word aan oorsake waarvoor
díe respondent nie verantwoordelikheid hoef te aanvaar
nie. Hy het na drie sulke oorsake verwys. Die
eerste en belangrikste hiervan is die verwydering van
die sluitplaat en die vasbout van die suierstange aan
die onderste plaat van die masjien. Hy sê dat as
hierdie verandering aangebring is na Cummings se be-
soek aan Hartswater "kon dít waarskynlik die oorsaak
van die probleem wees." Ek kan nie met hierdie be-
skouing saamstem nie. Dit kan nie met sekerheid gesê
word dat hierdie verandering die werking van die
masjien nadelig geaffekteer het nie. Maar wat die
posisie in dié verband ook al mag wees, die Bezuidenhouts
het/.........

het na my oordeel, soos hierbo vermeld, op 'n oorwig.
van waarskynlikheid bewys dat Cummings op Silverton
ingestem het tot die verandering en dat dit reeds
voor sy besoek aangebring was. Ek mag in dié ver-
band ook net daarop wys dat die verhoorregter geen
melding maak nie van die brxef waarin die respondent
se prokureur te kenne gee dat die Bezuidenhouts die
veranderings reeds voor Cummings se besoek aangebring
het. Die verhoorregter sê verder dat dit ewe waar-
skynlik is "dat die oorsaak van die probleem kon ge-
wees het dat die was nie op die korrekte temperatuur
wastoe dit uitgestoot of toe daar gepoog is orn dit
uit te stoot nie." Ek kan ook nie hiermee saamstem
nie./.......

52

53.
nie. Daar is, na my oordeel, geen feitlike grond-
slag om te vermoed dat dít die oorsaak van die
Bezuidenhouts se probleem was nie. Toe hulle aan-
vanklik ongeveer 50 kartonne bemarkbare kerse ver-
vaardig het, het hulle geen wesentlike probleme onder-
vind om die kerse uit die masjien te druk nie en het
hulle dit klaarblyklik teen die korrekte temperatuur
gedoen. Daar is geen getuienis dat hulle in November-
maand die prosedure in dié verband enigsins gewysig het
nie. Die verhoorregter sê, in die derde plek, dat die
vervanging van die koeëllaers moontlik 'n nadelige uit-
werking op die funksionering van die masjien gehad het
en dat dit onmoontlik is "om te bevind wie die waarheid
praat/........

 54.
praat ten opsigte van die vraag of dit met die goed-
keuring en instemming van Cummings geskied het al
dan nie." Na my mening is dit uiters onwaarskynlik
dat die Bezuidenhouts uit eie beweging en sonder
Cummings se goedkeuring en instemming die koeëllaers sou
vervang het. In die lig hiervan, en veral die onbe-
vredigende aard van Cummings se getuienis moes die
verhoorregter, na my mening, sy getuienis aangaande
hierdie insident verwerp het, en die Bezuidenhouts
se weergawe aanvaar het.
(e) Ten slotte, die Bezuidenhouts was deurgaans
gretig om met hulle projek voort te gaan en dit is
duidelik dat hulle nie die kontrak sou beëindig
het/.......

55
het as die masjien bevredigend gefunksioneer het
nie.
Om saam te vat. Hoewel dit nie
moontlik is om presies vas te stel wat die fout
met die masjien was nie, het die appellant, na my
mening, nietemin op 'n oorwig van waarskynlikheid
bewys dat dit vanweë een of ander gebrek nie doel-
treffend gefunksioneer het nie en nie aan die doel
waarvoor dit aangekoop was, beantwoord het nie
Soos reeds 'vermeld is die quantum van appellant se
skade by ooreenkoms vasgestel op R6 788,61.
In die omstandighede verval die teen-appèl
Die resultaat is dus dat:
Die/.........

56.
Die appèl slaag met koste. Die bevel van die hof
a quo word ter syde gestel en vervang deur die volgende
bevel "Vonnis ten gunste van die eiser ten bedrae
van R6 788,61 met koste."
TRENGOVE, AR
HOEXTER, AR )
 ) STEM SAAM
 )
HEFER, AR )